Trang chủ / Văn hóa - Nghệ thuật

Trông điệp trong tiểu thuyết SẬP HẦM của Nhà văn Nguyễn Cao Thâm

Tôi quen nhà văn-nhà báo Nguyễn Cao Thâm cách đây gần 30 năm, thời anh và tôi làm báo ở Thái Nguyên. Thời ấy, anh đã khá nổi tiếng với 3 tiểu thuyết: “Lạc thú” (năm 1990); “Cơ hội vàng”, (năm 1992) và “Đa mang” (năm 1993). Sau đó, anh làm quản lí nhiều cơ quan báo chí và cũng từ đấy không thấy tên anh xuất hiện trên văn đàn nữa. Mặc dù, gần 30 năm qua, anh đã cho xuất bản gần hơn 20 đầu sách, nhưng chủ yếu là các tập phóng sự, sách nghiên cứu lịch sử…; không thấy các tác phẩm văn học. Có lẽ, công việc quản lí báo chí luôn bận rộn khiến anh không còn thời gian để sáng tác chăng?

Mới đây, khi thôi công tác quản lí báo chí, anh trở lại với văn học bằng 2 tiểu thuyết “Vượt ngục” Nxb. Dân trí, 2016 và “Sập hầm”, Nxb. Hội Nhà văn, 2017. Trong đó, “Sập hầm” là tiểu thuyết đầu tiên ở Việt Nam viết trực diện về người thợ lò làm việc dưới hầm than.

So với những tiểu thuyết của Nguyễn Cao Thâm mà tôi được đọc, có lẽ  “Sập hầm” là cuốn sách hấp dẫn hơn cả. Nó hấp dẫn bởi cốt truyện. Cuốn tiểu thuyết lấy chất liệu từ những vụ cứu hộ sập hầm mỏ ở Quảng Ninh-nơi thời trai trẻ anh từng làm chỉ huy sản xuất ở độ sâu âm 100 mét. Phần đầu, anh giới thiệu từng nhân vật là tổng giám đốc mỏ, giám đốc sở, thợ mỏ, nhà báo…rồi đưa họ xuất hiện trong tình thế hiểm nghèo: Họ bị kẹt trong hầm than! Tại đây, những người tử tế và những kẻ tham lam, độc ác, sống giả dối với nhau đã bộc lộ bản năng sống của mình trước cái chết đang đến gần. Qua đây, anh muốn gửi tới độc giả thông điệp rằng, vụ sập hầm là kết cục về dục vọng tham lam vô độ của con người. Chỉ có sự kìm chế dục vọng và tình thương yêu giữa con người với con người mới cứu được mọi sự sụp đổ! Cuốn sách khiến ta liên tưởng tới những cuộc tranh giành, những cuộc xung đột đẫm máu và sự tàn phá sự sống điên cuồng… bởi lòng tham của con người đã và đang xảy ra, không chỉ ở nước ta mà cả trên thế giới.

Câu chuyện sập hầm ở phần cuối của cuốn sách, tác giả đã cố ý sắp xếp để ông Lê Quán Triệt, Giám đốc sở bị kẹt trong đoạn hầm sập với anh lái xe cơ quan và nhà báo Hồng Ngọc là nhân tình của ông ta. Trước khi sập hầm, anh lái xe như một tôi tớ của ông Lê Quán Triệt, hầu hạ ông ta, vợ ông, con cháu, anh em họ hàng và cả cô nhân tình của ông nữa. Anh ta đóng vai tận tụy, trung thành “như diễn viên siêu hạng”. Chỉ khi trong đoạn hầm sập, anh ta mới có cơ hội trở thành kẻ “độc tài” trả thù cho những ngày cúc cung tận tụy như một con chó. Nhân vật Hồng Ngọc làm báo, nhưng viết bài khen những thứ không đáng khen, “đánh” những người không không đáng “đánh”. Để có được những hợp đồng quảng cáo, cô  đánh đổi bằng cả thân xác mình. Anh lái xe mắng mỏ Hồng Ngọc: “ Mày biết nghề đĩ bút là gì không? Là cái nghề viết thế nào cũng được. Có tiền thì mày khen. Không có tiền thì mày chửi.”. Và trước cái chết, cả ba nhân vật bộc lộ mình một cách trần trụi, tranh giành can nước, túi bánh. Trong lúc tranh nhau nước và bánh, anh lái xe “ nho nhe”  nhắc lời  Lão Tử để nhục mạ ông sếp của mình rằng: “ Tất cả là tại cái lòng tham vô đáy của ông! Ông có biết Lão Tử dạy “ Tri chỉ” và “ Tri túc”  nghĩa là gì không? Đó là sống trên đời phải biết dừng và biết đủ. Một khi lòng tham vượt quá giới hạn thì ắt sẽ phải chịu sự trừng phạt, ông hiểu không?”.

Sức hấp dẫn của cuốn sách còn ở nét trào lộng, kiểu hoạt kê. Nhiều chi tiết, hình ảnh được anh miêu tả chân thực, sinh động, đầy chất bi hài. Các nhân vật cá tính rõ ràng như sờ nắm được. Kĩ sư Nhật Điếc thì luôn “Nhất – trí”; bác thợ già Thạch Ngầu hễ cười là “ê hề hế”; chị Phượng Bốc, Chủ tịch công đoàn Mỏ, khi diễn đạt lúng túng thì “Nom rất chi là gì”…

Kết cấu cuốn tiểu thuyết cũng lạ. Tác giả xây dựng chân dung từng nhân vật, sau đó họ đồng loạt xuất hiện trong vụ cứu hộ sập hầm mỏ. Mỗi nhân vật đều mang tính cách, thân phận độc đáo, qua đó, đời sống của thợ mỏ được khắc họa sinh động. Chẳng hạn, cảnh đôi vợ chồng trẻ chăm lợn ốm, lúc cao hứng muốn làm tình ngay bên…chuồng lợn! Rồi chuyện ông Thạch Ngầu chặt chân Tổng Giám đốc… Những người thợ lò xù xì, gai góc nhưng tâm hồn thật trong trẻo, thật đẹp, đầy tính nhân văn. Tôi có cảm giác anh gom góp, tích lũy những mảnh đời, số phận thợ mỏ có thật rồi đưa vào các nhân vật cụ thể theo ý đồ cụ thể. Có vẻ anh mạnh về lối viết hài hước, đi vào những nét thô lậu, đôi khi tục tĩu và rất đời của con người.

10/9/2017

Tác giả bài viết  Nhà văn- Nhà báo Dương Quốc Hải.

BOX:  Nhà văn –Nhà báo Nguyễn Cao Thâm, còn có các bút danh: Minh Cao, Cao Minh, Minh Hoa, Cao Sơn…; sinh 1957, tại Hồng Thành - Yên Thành - Nghệ An. Ông nguyên là cán bộ chỉ huy sản xuất hầm mỏ ở Quảng Ninh hơn 20 năm làm Phó Tổng Biên tập cho các báo, tạp chí trung ương và địa phương; hiện phụ trách Tạp chí TÁC PHẨM MỚI; Hội viên Hội Nhà báo Việt Nam; Hội viên Hội Nhà văn Hà Nội; Ủy viên BCH Hiệp hội Những người Lao động Sáng tạo Việt Nam. Đến nay, ông đã cho xuất bản 6 tiểu thuyết; 1 tập truyện ngắn; 1 tập kịch bản điện ảnh và sân khấu; 5 tập phóng sự và chủ biên hàng chục cuốn sách về lịch sử, văn hóa…